Sàng Lọc Rối Loạn Cơ Xương Khớp Nghề Nghiệp (MSDs) trong KSKĐK NVYT: Công Cụ, Quy Trình và Phiên Giải

Mở đầu

Rối loạn cơ xương khớp liên quan đến công việc (work-related musculoskeletal disorders — WRMSDs) là nguyên nhân hàng đầu gây mất khả năng làm việc và nghỉ việc ở nhân viên y tế toàn cầu. Điều dưỡng, hộ lý, kỹ thuật viên vật lý trị liệu và nhân viên vận chuyển bệnh nhân đặc biệt có nguy cơ cao do thường xuyên nâng, di chuyển bệnh nhân nặng, đứng hoặc duy trì tư thế bất lợi kéo dài.

Về vị trí pháp lý: TT 60/2025/TT-BYT không có BNN riêng cho MSDs tổng quát. Tuy nhiên, nhiều vị trí NVYT thuộc danh mục nghề nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm theo TTLT 11/2020 — do đó phải được KSKĐK 6 tháng/lần. Sàng lọc MSDs trong khuôn khổ KSKĐK là công cụ thực tế nhất để phát hiện và can thiệp sớm, dù chưa có khung BNN tương ứng.

1. Nhóm nhân viên ưu tiên sàng lọc MSDs

2. Công cụ sàng lọc — Nordic Musculoskeletal Questionnaire (NMQ)

2.1 Giới thiệu công cụ

Nordic Musculoskeletal Questionnaire (NMQ) — Kuorinka et al. 1987 — là bảng hỏi chuẩn quốc tế được dùng rộng rãi nhất trong sàng lọc MSDs nghề nghiệp. Bảng hỏi khảo sát triệu chứng tại 9 vùng cơ thể trong 2 khung thời gian:

9 vùng khảo sát: Cổ, vai, cánh tay trên, khuỷu tay, cẳng tay, cổ tay/bàn tay, lưng trên, lưng dưới/thắt lưng, hông/đùi, đầu gối, mắt cá/bàn chân.

2 câu hỏi chính cho mỗi vùng:

• "Trong 12 tháng qua, bạn có bị đau/tê/khó chịu tại vùng này không?" (prevalence — tần suất)
• "Trong 7 ngày qua, bạn có bị đau/tê/khó chịu tại vùng này không?" (point prevalence — hiện tại)

Câu hỏi bổ sung (phiên bản mở rộng):

• Triệu chứng có khiến bạn không thể làm việc không? (trong 12 tháng qua)
• Bạn đã đi khám bác sĩ vì triệu chứng này chưa?

2.2 Cách tích hợp vào KSKĐK

NMQ có thể được thực hiện dưới dạng tự điền (self-administered questionnaire) trước buổi khám KSKĐK — nhân viên điền trong khoảng 5–10 phút. Kết quả được cán bộ y tế xem xét và quyết định có cần khám lâm sàng chuyên sâu hơn không.

Ngưỡng hành động:

• Triệu chứng tại ≥1 vùng trong 7 ngày qua → khám lâm sàng tại buổi KSKĐK
• Triệu chứng ảnh hưởng đến công việc (mất ngày làm) → đánh giá chuyên sâu và xem xét điều chỉnh công việc
• Triệu chứng lưng dưới cộng với triệu chứng thần kinh (tê, yếu chi) → chỉ định X-quang hoặc MRI

3. Đánh giá nguy cơ ergonomic — REBA và RULA

Sàng lọc triệu chứng NMQ cần được bổ sung bằng đánh giá nguy cơ ergonomic tại nơi làm việc để xác định nguyên nhân và thiết kế can thiệp. Hai công cụ thường dùng:

3.1 REBA (Rapid Entire Body Assessment)

Đánh giá toàn bộ tư thế cơ thể — phù hợp nhất cho các công việc nâng, di chuyển bệnh nhân, chăm sóc toàn thân. REBA cho điểm từ 1–15:

3.2 RULA (Rapid Upper Limb Assessment)

Tập trung vào chi trên (cổ tay, khuỷu, vai, cổ) — phù hợp nhất cho điều dưỡng phòng mổ, phẫu thuật viên, kỹ thuật viên làm việc với thiết bị nhỏ lặp đi lặp lại.

Tích hợp vào chương trình giám sát SK: Khi NMQ phát hiện triệu chứng MSDs tại nhóm nhân viên cụ thể, cán bộ ATVSLĐ thực hiện REBA/RULA tại vị trí làm việc để xác định nguyên nhân nguy cơ — từ đó đề xuất can thiệp ergonomic (thay đổi tư thế, thiết bị hỗ trợ, luân phiên công việc).

4. Khám lâm sàng MSDs trong KSKĐK

Khi NMQ cho kết quả dương tính, khám lâm sàng tập trung vào:

Cột sống thắt lưng (vùng phổ biến nhất ở NVYT):

• Tầm vận động cột sống thắt lưng (flexion, extension, lateral bending)
• Test Lasègue, Bragard (phát hiện căng rễ thần kinh)
• Cảm giác và phản xạ chi dưới

Vai và cổ (phổ biến ở điều dưỡng phòng mổ, phẫu thuật viên):

• Tầm vận động khớp vai, cổ
• Test impingement (Neer, Hawkins-Kennedy) cho hội chứng chèn ép vai
• Sức mạnh cơ chóp xoay (rotator cuff)

Cổ tay và bàn tay (phổ biến ở phẫu thuật viên, kỹ thuật viên):

• Test Phalen, Tinel (hội chứng ống cổ tay)
• Sức mạnh cầm nắm (grip strength — dùng dynamometer)

5. Phiên giải kết quả và quyết định can thiệp

5.1 Phân loại mức độ và hướng xử trí

5.2 Quyết định điều chỉnh công việc

Khi nhân viên có MSDs rõ ràng, cân nhắc theo ISO 45001:2018, Điều 8.1 (kiểm soát nguy cơ theo thứ bậc):

1. Kiểm soát kỹ thuật: thiết bị nâng chuyển bệnh nhân (patient lift, slide board, hoist), bàn điều chỉnh độ cao, ghế làm việc phù hợp tầm với
2. Kiểm soát hành chính: luân phiên công việc, hạn chế nâng đơn thân, đào tạo kỹ thuật nâng an toàn (safe patient handling training)
3. Điều chỉnh công việc tạm thời: hạn chế nâng nặng trong thời gian điều trị; bố trí vị trí làm việc phù hợp với tình trạng sức khỏe

Kết luận

Sàng lọc MSDs trong KSKĐK NVYT là can thiệp chi phí-hiệu quả cao — NMQ tự điền chỉ mất 5–10 phút nhưng cung cấp dữ liệu có hệ thống để phát hiện sớm và theo dõi xu hướng. Để chương trình phát huy tác dụng, kết quả NMQ cần được kết nối với đánh giá ergonomic tại nơi làm việc (REBA/RULA) và dẫn đến can thiệp thực sự — không chỉ dừng ở ghi nhận thông tin.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm

Bài viết trình bày các công cụ sàng lọc MSDs dựa trên chuẩn quốc tế tại thời điểm biên soạn (05/2026). NMQ và REBA/RULA là công cụ sàng lọc, không thay thế đánh giá lâm sàng chuyên khoa. TT 60/2025 không có BNN riêng cho MSDs — quyết định giám định BNN cần tham khảo ý kiến chuyên gia sức khỏe nghề nghiệp. Y Tế Cơ Quan không chịu trách nhiệm pháp lý đối với các quyết định quản lý được đưa ra dựa trên nội dung bài viết này.