Nguy cơ Nghề nghiệp tại Khoa Ngoại & Phòng Mổ (Operating Room): Nhận diện và Kiểm soát

Mở đầu

Trong hầu hết các bệnh viện, phòng mổ (operating room — OR) được thiết kế và vận hành với trọng tâm là an toàn cho bệnh nhân: vô khuẩn tuyệt đối, kiểm soát nhiễm khuẩn, quy trình phẫu thuật chuẩn hóa. Điều này là đúng và cần thiết — nhưng trong quá trình đó, an toàn nghề nghiệp cho chính nhân viên làm việc tại phòng mổ thường ít được chú ý một cách hệ thống.

Phòng mổ là một trong số ít đơn vị trong bệnh viện có sự hiện diện đồng thời của cả 5 nhóm tác nhân nguy cơ nghề nghiệp: sinh học, hóa học, vật lý, cơ học/ergonomic và tâm lý-xã hội. Phẫu thuật viên, gây mê hồi sức, điều dưỡng dụng cụ, điều dưỡng vòng ngoài và kỹ thuật viên gây mê đều có hồ sơ phơi nhiễm riêng biệt — và không phải tất cả đều được nhận diện đầy đủ trong đánh giá ATVSLĐ thông thường.

Bài viết này cung cấp tổng quan về các nhóm nguy cơ đặc thù tại khoa Ngoại và phòng mổ, cơ sở để nhận diện đầy đủ hồ sơ nguy cơ của đơn vị này. Hướng dẫn kiểm soát chi tiết theo từng nhóm nguy cơ được trình bày trong bài 1.7.04.

Nhóm Nguy cơ 1 — Sinh học (Biological Hazards)

Phơi nhiễm Máu và Dịch tiết

Đây là nguy cơ sinh học hàng đầu tại phòng mổ. Phẫu thuật viên và điều dưỡng dụng cụ làm việc trực tiếp trong vùng phẫu thuật — phơi nhiễm máu, dịch tiết và mô bệnh nhân là không thể tránh khỏi hoàn toàn. Nguy cơ lây nhiễm HIV, viêm gan B (HBV) và viêm gan C (HCV) thông qua vết thương do kim/dao sắc nhọn (needlestick and sharps injuries — NSI) là nguy cơ được ghi nhận rõ nhất.

Theo OSHA 29 CFR 1910.1030 (Bloodborne Pathogens Standard), phòng mổ thuộc nhóm môi trường làm việc có mức độ phơi nhiễm máu cao nhất trong bệnh viện. Một số yếu tố đặc thù làm tăng nguy cơ NSI tại phòng mổ so với các khoa khác:

• Không gian làm việc chật hẹp, nhiều dụng cụ sắc nhọn hoạt động đồng thời
• Thao tác tay nhanh trong điều kiện tầm nhìn hạn chế (mổ nội soi, mổ vi phẫu)
• Truyền tay dụng cụ trực tiếp giữa phẫu thuật viên và điều dưỡng dụng cụ
• Áp lực thời gian và tải công việc cao trong các ca mổ kéo dài

Aerosol Phẫu thuật (Surgical Smoke và Aerosol)

Ít được nhận diện hơn nhưng không kém phần quan trọng là phơi nhiễm với khói phẫu thuật (surgical smoke) — hỗn hợp khí và hạt siêu mịn tạo ra khi sử dụng dao điện (electrocautery), laser, và các thiết bị năng lượng khác. NIOSH đã xác định surgical smoke chứa các chất có khả năng gây hại bao gồm các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs), carbon monoxide, và trong một số trường hợp — mảnh tế bào và vi sinh vật còn hoạt tính.

AORN (Association of periOperative Registered Nurses) trong hướng dẫn thực hành 2023 khuyến nghị sử dụng hệ thống hút khói phẫu thuật (smoke evacuation system) cho tất cả ca mổ có tạo surgical smoke — không phân biệt thời lượng hay quy mô phẫu thuật.

Nhóm Nguy cơ 2 — Hóa học (Chemical Hazards)

Khí Mê Thoát ra (Waste Anesthetic Gases — WAG)

Đây là nguy cơ hóa học đặc thù nhất của phòng mổ và phòng hồi tỉnh. Trong quá trình gây mê bằng thuốc mê hít (halothane, isoflurane, sevoflurane, desflurane, N₂O), một lượng khí mê có thể thoát ra môi trường qua rò rỉ hệ thống dẫn khí, thở ra của bệnh nhân, và quá trình dẫn mê.

NIOSH Alert 2007-151 xác định phơi nhiễm WAG kéo dài là yếu tố nguy cơ liên quan đến:

• Rối loạn sinh sản (sảy thai tự nhiên, dị tật thai nhi) ở phụ nữ phơi nhiễm
• Tổn thương gan, thận trong một số nghiên cứu
• Triệu chứng thần kinh: đau đầu, mệt mỏi, giảm khả năng tập trung

Ngưỡng phơi nhiễm nghề nghiệp theo NIOSH: N₂O ≤ 25 ppm (TWA), halogenated agents ≤ 2 ppm (TWA) khi dùng đơn độc, ≤ 0,5 ppm khi dùng kết hợp với N₂O.

Hóa chất Khử khuẩn và Tiệt khuẩn

Phòng mổ và khu vực tiền xử lý dụng cụ sử dụng các hóa chất khử khuẩn mức độ cao — đặc biệt glutaraldehyde và ortho-phthalaldehyde (OPA) cho dụng cụ không chịu nhiệt. Phơi nhiễm qua đường hô hấp và da tại các khu vực này có thể gây kích ứng đường hô hấp, viêm da tiếp xúc, và hen nghề nghiệp — đã được đề cập chi tiết trong Cluster 1.2 của website này.

Nhóm Nguy cơ 3 — Vật lý (Physical Hazards)

Bức xạ Ion hóa trong Can thiệp Ngoại khoa

Phòng mổ lai (hybrid OR) và phòng can thiệp mạch sử dụng máy tăng sáng (C-arm, flat-panel detector) trong suốt ca phẫu thuật. Phẫu thuật viên và điều dưỡng dụng cụ đứng gần nguồn bức xạ trong thời gian dài — liều tích lũy (cumulative dose) là mối lo ngại chính, đặc biệt với nhân viên thực hiện nhiều ca can thiệp mỗi tuần.

Ngoài ra, không gian phòng mổ có thể chứa đồng thời nhiều nguồn vật lý khác: đèn mổ cường độ cao, nhiệt độ thấp (duy trì 18–22°C), và tiếng ồn từ thiết bị (máy hút, máy gây mê, monitor) — ít gây tác hại riêng lẻ nhưng cộng hưởng trong ca mổ dài tạo ra tải trọng tổng thể đáng kể.

Nhóm Nguy cơ 4 — Ergonomic/Cơ học (Ergonomic Hazards)

Tư thế Tĩnh Kéo dài và Tải lực Lặp đi lặp lại

Phẫu thuật viên và điều dưỡng dụng cụ đứng tĩnh trong thời gian dài — ca mổ lớn có thể kéo dài 4–8 giờ — thường ở tư thế cúi về phía trước, cổ và lưng gập. Nghiên cứu của Davis và cộng sự (2014, Journal of the American College of Surgeons) cho thấy hơn 80% phẫu thuật viên báo cáo đau cơ xương khớp liên quan đến nghề nghiệp, trong đó đau lưng dưới, đau cổ và đau vai là phổ biến nhất.

Điều dưỡng vòng ngoài (circulating nurse) có hồ sơ ergonomic khác — di chuyển liên tục, di chuyển bệnh nhân từ cáng lên bàn mổ và ngược lại, và nâng bộ dụng cụ nặng.

Mổ nội soi (laparoscopic surgery) tạo ra nguy cơ ergonomic riêng: phẫu thuật viên làm việc với màn hình ở góc độ không tối ưu, cầm trocar ở góc cố định trong thời gian dài — tạo tải trọng lặp đi lặp lại lên cổ tay, cẳng tay và vai.

Nhóm Nguy cơ 5 — Tâm lý-xã hội (Psychosocial Hazards)

Căng thẳng Cấp tính và Tải công việc Nhận thức

Phòng mổ là môi trường có mức độ yêu cầu nhận thức (cognitive demand) cao và liên tục — phẫu thuật viên và gây mê hồi sức phải duy trì sự tập trung cao độ trong toàn bộ ca mổ, đưa ra quyết định nhanh trong tình huống biến động. Tải công việc nhận thức này, khi kết hợp với tải thể lực và thời gian dài, là nguồn gốc của kiệt sức nghề nghiệp (burnout) trong nhóm phẫu thuật viên và bác sĩ gây mê.

Môi trường phòng mổ cũng có các yếu tố tâm lý-xã hội đặc thù: áp lực từ bệnh nhân nguy kịch, xử lý tình huống khẩn cấp không lường trước, và — tại nhiều bệnh viện Việt Nam — văn hóa thứ bậc (hierarchical culture) có thể cản trở điều dưỡng và kỹ thuật viên lên tiếng về lo ngại an toàn.

Tóm tắt Hồ sơ Nguy cơ — Phòng mổ

Nguyên tắc Kiểm soát Ưu tiên

Theo thứ bậc kiểm soát của OSHA, các biện pháp ưu tiên cao nhất tại phòng mổ bao gồm:

Kiểm soát kỹ thuật (Engineering controls) — ưu tiên cao nhất:

• Hệ thống thu gom khí thải mê (scavenging system) đầy đủ và kiểm tra rò rỉ định kỳ
• Hệ thống hút khói phẫu thuật (smoke evacuation) tích hợp hoặc di động
• Sử dụng kim an toàn (safety-engineered sharps) và hộp đựng vật sắc nhọn đặt gần điểm sử dụng
• Bàn mổ và thiết bị chiều cao điều chỉnh được để giảm tải ergonomic

Kiểm soát hành chính (Administrative controls):

• Quy trình "truyền tay không" (hands-free passing technique) cho dụng cụ sắc nhọn
• Kiểm tra định kỳ nồng độ WAG trong phòng mổ
• Chính sách không phân công phụ nữ mang thai vào ca mổ có sử dụng thuốc mê hít kéo dài
• Giới hạn thời gian đứng liên tục trong ca mổ dài, bố trí luân phiên

PPE:

• Găng tay đôi (double gloving) cho phẫu thuật viên và điều dưỡng dụng cụ
• Kính/tấm che mặt trong ca mổ có phun bắn máu
• Tạp dề chì, kính chì cho ca mổ can thiệp có tia X

Kết luận

Phòng mổ tập trung hầu hết các nhóm nguy cơ nghề nghiệp trong một không gian và thời gian làm việc dày đặc. Nhận diện đầy đủ 5 nhóm nguy cơ — đặc biệt là khí mê thoát ra và surgical smoke vốn thường bị bỏ qua — là bước đầu tiên để xây dựng chương trình bảo vệ nhân viên phòng mổ có hệ thống.

Xem bài 1.7.04 — An toàn Nghề nghiệp cho Phẫu thuật viên và Nhân viên Phòng mổ để có hướng dẫn thực hành chi tiết về kiểm soát từng nhóm nguy cơ, bao gồm quy trình kiểm tra WAG, kỹ thuật truyền tay dụng cụ an toàn và chương trình giám sát sức khỏe định kỳ.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Thông tin trong bài cung cấp tổng quan về nguy cơ nghề nghiệp tại phòng mổ dựa trên hướng dẫn của OSHA, NIOSH, AORN và ISO 45001:2018. Hồ sơ nguy cơ thực tế phụ thuộc vào thiết kế không gian, loại phẫu thuật thực hiện, trang thiết bị và quy trình làm việc tại từng đơn vị. Đánh giá nguy cơ tại chỗ là cần thiết để có kết quả phù hợp với điều kiện cụ thể.