Trang bị Bảo hộ Cá nhân Khi làm việc với Bức xạ: Lựa chọn và Kiểm tra Mở đầu

Mở đầu

Tạp dề chì trong phòng C-arm bị gập nát để gầm bàn từ nhiều tháng, kính chì có vết nứt không ai kiểm tra, tấm che tuyến giáp bị thiếu không bổ sung — đây là thực trạng phổ biến ở không ít cơ sở y tế Việt Nam. PPE (Personal Protective Equipment — phương tiện bảo hộ cá nhân) bức xạ chỉ có giá trị khi được chọn đúng loại, đeo đúng cách, và còn nguyên vẹn chức năng che chắn. Một tạp dề chì bị nứt lớp chì bên trong nhưng vỏ ngoài còn đẹp sẽ không bảo vệ được gì.

PPE bức xạ bắt buộc theo TT 59/2025 — Phân theo vị trí

TT 59/2025/TT-BKHCN (Điều 11) và NĐ 332/2025 quy định cụ thể danh mục PPE bắt buộc theo từng loại công việc bức xạ:

Nhân viên vận hành X-quang di động

Bắt buộc: Tạp dề cao su chì (lead apron) + tấm cao su che tuyến giáp (thyroid shield).

X-quang di động là tình huống rủi ro cao vì không có phòng cách ly — nhân viên phải đứng cạnh bệnh nhân. Cáp điều khiển phải đủ dài để đảm bảo khoảng cách tối thiểu 2 mét từ người vận hành đến bóng phát tia.

Nhân viên vận hành X-quang tăng sáng truyền hình / Can thiệp mạch (C-arm)

Bắt buộc: Tạp dề cao su chì + tấm che tuyến giáp + kính chì + găng tay cao su chì cho nhân viên trực tiếp thao tác trong trường bức xạ.

Ngoài PPE cá nhân, TT 59/2025 (Điều 23) còn yêu cầu thiết bị C-arm can thiệp phải có thêm: tấm che chắn cao su chì lắp tại bàn bệnh nhân (≥ 0,5 mm chì tương đương) và hệ che chắn treo trên trần để bảo vệ mắt và tuyến giáp nhân viên khi theo dõi màn hình.

Nhân viên Y học hạt nhân (tiếp xúc nguồn phóng xạ hở)

Bắt buộc: Quần áo bảo hộ + tạp dề cao su chì + găng tay + mũ trùm đầu + khẩu trang + giày bảo hộ hoặc bao chân. Ngoài ra: tủ hút (fume hood), bình chì đựng thuốc phóng xạ, xi lanh chì, khay thao tác.

Nhân viên chăm sóc bệnh nhân điều trị phóng xạ nội trú

Bắt buộc: Bình phong chì di động (lead screen/shield) khi tiếp cận bệnh nhân đã dùng thuốc phóng xạ hoặc cấy nguồn phóng xạ.

Nhân viên vận hành X-quang cố định, CT, PET/CT, SPECT

Bắt buộc: Tạp dề cao su chì. TT 59/2025 liệt kê rõ: X-quang chụp răng toàn cảnh, chụp X-quang tổng hợp, X-quang tăng sáng truyền hình, X-quang di động, CT, PET/CT, SPECT — đều yêu cầu tạp dề chì cho nhân viên vận hành.

Chi tiết từng loại PPE bức xạ

Tạp dề chì (Lead apron)

Thông số chuẩn: 0,35–0,5 mm chì tương đương (Pb equivalent). Tạp dề 0,25 mm chì che phía trước + 0,25 mm phía sau (loại bao quanh — wrap-around) tương đương 0,5 mm chì tổng thể khi tính toán che chắn.

Lưu ý lựa chọn: Tạp dề chì toàn thân (full wrap) bảo vệ tốt hơn nhưng nặng hơn (6–8 kg). Với nhân viên có vấn đề cột sống, có thể dùng tạp dề hai mảnh (vest + skirt) phân phối trọng lượng hợp lý hơn. Với nhân viên thực hiện nhiều ca dài, có thể cân nhắc tạp dề chì treo trần (ceiling-suspended) tích hợp với thiết bị C-arm.

Bảo quản đúng cách: Treo thẳng đứng trên giá móc chuyên dụng — không được gập, không để nằm cuộn. Gập tạp dề chì tạo vết nứt vi mô trong lớp chì — không nhìn thấy bằng mắt nhưng giảm khả năng che chắn đáng kể.

Tấm che tuyến giáp (Thyroid shield)

Che vùng cổ — bảo vệ tuyến giáp khỏi tia tán xạ. Đặc biệt quan trọng với bác sĩ can thiệp mạch và kỹ thuật viên X-quang can thiệp. Độ dày tiêu chuẩn 0,5 mm chì tương đương.

Sai lầm phổ biến: nhân viên đeo tạp dề nhưng không đeo tấm che tuyến giáp — và liều tuyến giáp (vùng không được tạp dề che) có thể cao bất ngờ.

Kính chì (Lead glasses)

Bảo vệ thủy tinh thể — quan trọng nhất với bác sĩ can thiệp mạch. Độ dày tối thiểu 0,07–0,1 mm Pb tương đương, có thể giảm liều thủy tinh thể 70–90% so với không đeo.

Kính chì thông thường chỉ bảo vệ phía trước — tia tán xạ từ bên cạnh và phía sau vẫn có thể vào mắt. Kính chì có tấm che bên (side shields) bảo vệ tốt hơn. Kính phải vừa vặn với mặt người dùng — kính quá lỏng tuột xuống trong thủ thuật làm mất tác dụng.

Găng tay cao su chì (Lead gloves)

Chỉ bắt buộc khi tay ở trong vùng chùm tia chính (primary beam) — ví dụ khi bác sĩ giữ catheter dưới màn hình X-quang. Độ dày 0,5 mm Pb tương đương.

Lưu ý: găng tay chì giảm độ nhạy tay và cần thời gian thích nghi. Không nên đeo khi không cần thiết (tay không trong trường tia chính). Khi đeo găng tay chì, liều kế nhẫn vẫn đeo bên ngoài găng để ghi nhận liều.

Bình phong chì di động (Lead screen)

Tấm chắn di động có bánh xe, thường có cửa kính chì để quan sát. Dùng trong phòng Y học hạt nhân và khi chăm sóc bệnh nhân xạ trị nội trú. Độ dày 1–2 mm Pb tương đương. Cần kiểm tra bánh xe và khung có còn chắc chắn không — tấm che bị nghiêng hoặc rung sẽ không bảo vệ hiệu quả.

Kiểm tra định kỳ PPE bức xạ — Bắt buộc theo quy định

TT 59/2025 (Điều 11, khoản 3) quy định: "Phương tiện bảo hộ cá nhân phải đạt chất lượng và quy cách theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia hoặc tiêu chuẩn quốc tế được thừa nhận; phải được bảo quản tốt và được kiểm tra, bảo dưỡng định kỳ."

Phương pháp kiểm tra tạp dề chì: Tiêu chuẩn vàng là chụp X-quang (fluoroscopy) tạp dề ở chế độ thấp liều để phát hiện vùng nứt, mỏng, hoặc lỗ hổng trong lớp chì. Cần thực hiện ít nhất 1 lần/năm hoặc khi có nghi ngờ (tạp dề bị rơi mạnh, vết gấp rõ, sử dụng nhiều năm). Cơ sở không có thiết bị kiểm tra riêng có thể gửi đến đơn vị dịch vụ được công nhận.

Kiểm tra trực quan hàng tháng: Kiểm tra vỏ ngoài còn nguyên vẹn không; không có vết nứt, lỗ thủng; khóa/dây đeo còn hoạt động; không có mùi lạ (dấu hiệu lớp chì bị oxy hóa). Kết quả kiểm tra ghi vào sổ nhật ký PPE.

Thay thế: PPE bức xạ cần thay khi: vật liệu che chắn bị hư hại không thể kiểm chứng (không có thiết bị kiểm tra) sau > 5 năm sử dụng tích cực; kiểm tra X-quang phát hiện vùng che chắn không đạt; dây đeo hoặc khóa hỏng không thể sửa được.

Những sai lầm phổ biến trong sử dụng PPE bức xạ

Mặc tạp dề nhưng không đeo tấm che tuyến giáp: Tuyến giáp nhạy cảm với bức xạ (trọng số mô W~T~ = 0,04) và nằm ngoài vùng tạp dề che. Bỏ qua tấm che tuyến giáp là bỏ qua bảo vệ một cơ quan quan trọng.

Gập tạp dề chì để cất: Thói quen gập đôi hoặc cuộn tạp dề chì để tiết kiệm không gian phá hủy khả năng che chắn dần theo thời gian. Mỗi cơ sở cần có giá móc tạp dề đủ số lượng.

Dùng chung một tạp dề cho nhiều người: Không có kích cỡ phù hợp dẫn đến đeo lỏng, tạp dề lệch vị trí, che chắn không hiệu quả. Mỗi nhân viên bức xạ nên có tạp dề riêng hoặc có đủ số lượng theo ca làm việc.

Không đeo kính chì vì "không quen": Đây là biện pháp bảo vệ thủy tinh thể hiệu quả nhất — đặc biệt quan trọng sau khi giới hạn liều thủy tinh thể đã được hạ xuống 20 mSv/năm (QCVN 30:2016). Cần thời gian làm quen và mua đúng loại kính vừa vặn với mặt người dùng.

Kết luận

PPE bức xạ là tuyến phòng thủ cuối cùng trong hệ thống kiểm soát liều — sau khi đã áp dụng thời gian, khoảng cách, và che chắn kỹ thuật. Hiệu quả của PPE phụ thuộc vào ba yếu tố: đúng loại theo quy định, đeo đúng cách trong suốt thủ thuật, và còn nguyên vẹn chức năng che chắn. Cả ba yếu tố cần được quản lý có hệ thống — không thể dựa vào ý thức cá nhân.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Danh mục PPE bắt buộc trong bài trích từ TT 59/2025/TT-BKHCN và NĐ 332/2025. Cơ sở y tế cần đối chiếu trực tiếp với văn bản gốc và tham vấn người phụ trách an toàn bức xạ (RPO) để xác định danh mục phù hợp với đặc thù từng vị trí làm việc cụ thể.