Đo Lường và Giám sát Liều Bức xạ Cá nhân: Hướng dẫn Thực hành cho Cơ sở Y tế

Mở đầu

Theo dõi liều bức xạ cá nhân (individual dose monitoring) là xương sống của mọi chương trình bảo vệ nhân viên bức xạ. Không có số liệu liều, cơ sở không thể biết chương trình ALARA có hiệu quả không, không thể phát hiện sự cố, và không thể chứng minh tuân thủ pháp luật khi bị thanh tra.

Luật NLNT 2025 (Điều 25đ) và NĐ 332/2025 quy định rõ: người đứng đầu cơ sở có giấy phép tiến hành công việc bức xạ phải "tổ chức theo dõi liều chiếu xạ đối với nhân viên bức xạ." Đây là nghĩa vụ pháp lý, không phải tùy chọn.

Các loại liều kế cá nhân

TLD — Thermoluminescent Dosimeter (Liều kế nhiệt phát quang)

Phổ biến nhất tại Việt Nam. Hoạt động dựa trên nguyên lý: tinh thể LiF (liti florua) hoặc CaF₂ (canxi florua) hấp thụ năng lượng bức xạ, lưu trữ dưới dạng electron bị bẫy. Khi nung nóng, electron giải phóng và phát ánh sáng — cường độ ánh sáng tỷ lệ với liều đã nhận.

Ưu điểm: chính xác, có thể đọc nhiều loại bức xạ, tái sử dụng được. Nhược điểm: phải gửi về phòng thí nghiệm để đọc — không cho kết quả ngay. Chu kỳ đọc thường là hàng tháng hoặc hàng quý.

OSL — Optically Stimulated Luminescence Dosimeter

Nguyên lý tương tự TLD nhưng dùng ánh sáng laser để kích thích phát sáng thay vì nhiệt. Ưu điểm: có thể đọc lại nhiều lần mà không mất thông tin liều, độ nhạy cao hơn TLD ở liều thấp. Đang dần phổ biến hơn tại Việt Nam.

Film Badge (Phim đo liều)

Dựa trên nguyên lý phim ảnh bị làm đen bởi bức xạ. Hiện ít dùng hơn do TLD và OSL chính xác hơn, nhưng vẫn gặp tại một số cơ sở.

Liều kế điện tử trực tiếp (Electronic Personal Dosimeter — EPD)

Cho kết quả liều tức thời trên màn hình. Dùng trong tình huống cần theo dõi liều theo thời gian thực — ví dụ khi làm việc trong vùng liều cao, ứng phó sự cố, hoặc trong ca xạ trị áp sát. Thường dùng bổ sung cùng TLD chứ không thay thế hoàn toàn vì chi phí cao hơn.

Đeo liều kế đúng cách

Vị trí đeo liều kế ảnh hưởng trực tiếp đến chính xác của kết quả đo.

Quy tắc chung: Đeo tại vị trí đại diện nhất cho liều toàn thân — thường là ngực hoặc bụng, ở phía trước cơ thể, hướng về phía nguồn bức xạ.

Trường hợp đặc biệt — Can thiệp mạch, C-arm: Nhân viên mặc tạp dề chì cần đeo hai liều kế:

• Một ở cổ hoặc vai (phía trên tạp dề chì) — đại diện cho liều đầu, cổ, thủy tinh thể mắt.
• Một ở thắt lưng phía trong tạp dề chì — đại diện cho liều cơ thể được che chắn.

Lý do: nếu chỉ đeo một liều kế dưới tạp dề, sẽ đánh giá thấp liều tuyến giáp và thủy tinh thể; nếu chỉ đeo trên tạp dề, sẽ đánh giá quá cao liều toàn thân hiệu dụng. Công thức ước tính liều hiệu dụng với hai liều kế: E ≈ 0,5·H~trên~ + 0,025·H~dưới~ (trong đó H là liều đo được ở mỗi vị trí).

Nhân viên Y học hạt nhân: Ngoài liều kế thân, cần đeo thêm liều kế nhẫn (ring dosimeter) đo liều tay — đặc biệt khi thao tác pha chế, phân liều thuốc phóng xạ. Liều tay có thể cao hơn liều thân nhiều lần trong công việc này.

Những điều không được làm với liều kế:

• Không để liều kế trong xe ô tô (nhiệt độ cao làm sai kết quả TLD).
• Không đeo liều kế khi đi chiếu chụp cho mục đích y tế cá nhân.
• Không để liều kế chung với nhau hoặc gần thiết bị bức xạ khi không làm việc.
• Không mang liều kế của người khác.

Tần suất và quy trình đọc kết quả

Tần suất tiêu chuẩn:

• Hàng tháng — cho nhân viên có nguy cơ cao (can thiệp mạch, Y học hạt nhân, xạ trị áp sát).
• Hàng quý — cho nhân viên nguy cơ trung bình (X-quang cố định, CT, bác sĩ phẫu thuật có C-arm).
• 6 tháng/lần — cho nhân viên nguy cơ thấp khi đã có số liệu ổn định nhiều chu kỳ.

QCVN 30:2016 yêu cầu đo kiểm xạ tối thiểu 1 lần/năm — nhưng đây là yêu cầu tối thiểu cho đo môi trường, không phải đo liều cá nhân. Trong thực hành tốt, đo liều cá nhân nên hàng quý với hầu hết nhóm.

Quy trình: Liều kế đã hết chu kỳ gửi về đơn vị dịch vụ đo liều được công nhận (tại Việt Nam: Viện Nghiên cứu Hạt nhân Đà Lạt, các đơn vị đo kiểm xạ được cấp phép). Kết quả trả về dạng báo cáo liều cá nhân — nhân viên y tế lao động và người phụ trách an toàn bức xạ (RPO) cần xem xét và lưu hồ sơ.

Xử lý khi kết quả liều cao bất thường

Hầu hết cơ sở đặt mức điều tra (investigation level) thấp hơn giới hạn pháp lý — thường là 1/4 đến 1/3 giới hạn hàng năm. Ví dụ: giới hạn 20 mSv/năm → mức điều tra 1,5–2 mSv/tháng hoặc 5 mSv/quý.

Khi liều vượt mức điều tra, quy trình xử lý:

Bước 1 — Xác nhận kết quả: Kiểm tra liều kế có bị đặt nhầm vị trí, bị bỏ quên trong khu vực bức xạ, hay bị hư hỏng không. Nếu nghi ngờ liều kế lỗi, yêu cầu đơn vị đo kiểm tra lại.

Bước 2 — Điều tra nguyên nhân: Xem xét công việc trong chu kỳ đó — có thủ thuật bất thường nào không? Số lượng ca C-arm tăng đột biến? Làm việc thêm ca? Sử dụng PPE đúng không?

Bước 3 — Biện pháp khắc phục: Xem xét điều chỉnh quy trình, bổ sung che chắn, giảm tải công việc có phơi nhiễm cao, hoặc kiểm định thiết bị nếu nghi rò rỉ bức xạ bất thường.

Bước 4 — Ghi nhận và theo dõi: Lưu biên bản điều tra vào hồ sơ nhân viên. Tăng tần suất theo dõi trong chu kỳ tiếp theo.

Nếu liều vượt giới hạn pháp lý (> 20 mSv trong năm hoặc > 50 mSv trong một năm bất kỳ): phải báo cáo Cục An toàn bức xạ và hạt nhân và xem xét tạm thời điều chuyển nhân viên khỏi công việc bức xạ trong khi điều tra.

Ai chịu trách nhiệm vận hành hệ thống theo dõi liều?

Theo Luật NLNT 2025 và NĐ 332/2025, trách nhiệm này thuộc về người phụ trách an toàn bức xạ (RPO) — người do lãnh đạo cơ sở bổ nhiệm bằng văn bản, phải có chứng chỉ nhân viên bức xạ phù hợp. RPO có nhiệm vụ quản lý toàn bộ hồ sơ liều, theo dõi xu hướng, điều tra bất thường và báo cáo lãnh đạo.

Trong các cơ sở chưa có RPO chuyên trách, thường do cán bộ y tế lao động kiêm nhiệm — điều này chấp nhận được nhưng người kiêm nhiệm phải được đào tạo và có chứng chỉ an toàn bức xạ.

Kết luận

Hệ thống theo dõi liều cá nhân gồm ba yếu tố không thể thiếu: liều kế đúng loại + đeo đúng cách, chu kỳ đọc kết quả phù hợp với mức nguy cơ, và quy trình xử lý khi có bất thường. Cả ba phải hoạt động đồng bộ — chỉ mua liều kế mà không có quy trình xử lý kết quả thì chỉ là hình thức.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Hướng dẫn này dựa trên quy định pháp luật và thực hành kỹ thuật tại thời điểm xuất bản. Lựa chọn loại liều kế, tần suất đo, và mức điều tra cụ thể cần được xác định theo đặc thù từng cơ sở với sự tư vấn của RPO có chứng chỉ và/hoặc kỹ sư vật lý y khoa.